Gerechtsjournalistiek onder de loep

Een kritische blik op de relatie tussen media en justitie

Media in het beklaagdenbankje

leave a comment »

(eigen foto) artikels over Clottemans in Het Laatste Nieuws, het Nieuwsblad en De Morgen (rechts onder). Artikel over "cronaca nera" in De Standaard (links onder).

De journalistieke benadering van het proces Clottemans ontleed

Op café, bij de bakker, tijdens een knus familiefeestje, de parachutemoord kwam vroeg of laat overal ter sprake. Heuse “assisentoeristen” trokken naar Tongeren om het proces van naaldje tot draadje te volgen. Jef Vermassen – of all people –  werd tot tranen toe bewogen. Hij was trouwens niet de enige die het eventjes te kwaad kreeg; om de haverklap verliet wel iemand de rechtszaal. Kortom, de parachutemoord liet niemand onberoerd. Ook de journalisten worden nu geconfronteerd met de naweeën van het proces Clottemans. Waar gingen de media in de fout? En is de geleverde kritiek altijd terecht?

De camera loopt

De aanwezigheid van camera’s in de rechtszaal is ongetwijfeld het meest bekritiseerde aspect van het proces Clottemans. Dat de pleidooien deels en de uitspraak integraal worden uitgezonden, is op zijn zachtst gezegd nogal ongebruikelijk. Radio- of televisieverslaggeving vanuit de rechtszaal is absoluut niet ingeburgerd in België. Dit in tegenstelling tot Nederland, waar het intussen volstrekt normaal is om de opkomst van de rechtbank en de tenlastelegging door de officier van justitie te filmen.

Het in beeld brengen van het proces brengt heel wat gevaren met zich mee. De camera’s in de rechtszaal registreren hoe iedereen – zeker de beschuldigde – zich gedraagt. Na het voorlezen van de uitspraak blijft de camera lange tijd op Clottemans gericht. Niets dan onbewogenheid in het beklaagdenbankje. Kijkers menen hieruit af te kunnen leiden of ze al dan niet schuldig is. Er bestaat echter geen goede houding voor een beschuldigde. Zou het geholpen hebben als ze had gehuild? Of was ze dan bestempeld als een hypocriete komediante? Niet huilen? Of was dat een bevestiging van haar kille persoonlijkheid?

Dat de beelden vanuit de rechtszaal zoveel commotie veroorzaken in de publieke opinie, is niet meer dan logisch. Dat de live-uitzendingen bijgevolg worden gecategoriseerd als verwerpelijk, is zelfs begrijpelijk. Dat de media als zondebok worden opgevoerd, gaat mijn petje te boven. U moet namelijk weten dat het de voorzitter van het Hof of de rechtbank in kwestie toekomt te beslissen over de audiovisuele verslaggeving.

Du jamais vu

In dit geval heeft assisenvoorzitter Michel Jordens de media behoorlijk wat speelruimte gegeven. Toch wordt de pers ter verantwoording geroepen. Draait de wereld door? Gaan we de pers echt verwijten dat zij gebruik heeft gemaakt van de mogelijkheden die haar geboden worden? Of zoals Douglas De Coninck, gerechtsjournalist bij De Morgen, het formuleert: “Als je de deur op een kier zet, kan je niet verwachten dat de journalisten buiten blijven staan”.

Opmerkelijk is wel dat de uitspraak in het proces Clottemans samenviel met de televisiejournaals van VRT en VTM. Oud-assisenvoorzitter Edwin van Fraechem wees er in De Morgen op dat het toch wel erg toevallig was dat het arrest perfect kon worden geïntegreerd in de journaals van 19u. Heeft justitie zodanig ingespeeld op de medialogica dat “het recht” afgestemd werd op de karakteristieken van de media? Onnodig te vertellen hoe kwalijk deze ontwikkeling voor ons democratisch rechtssysteem zou zijn.

Jury gluren

Het publiceren van foto’s van de twaalfkoppige jury, allen duidelijk herkenbaar, boezemt me meer angst in dan wat inhoudelijk in de pers verschijnt. Het gevaar van beïnvloeding van de jury wordt hierdoor erg reëel. Dankzij die foto’s herkennen mensen uit de omgeving van de juryleden hen als dusdanig. Het is dan niet denkbeeldig dat bepaalde personen de juryleden zullen trachten te beïnvloeden.

Moeten juryleden dulden dat hun foto wordt verspreid? Enerzijds dien je in overweging te nemen dat ze in een publieke ruimte vertoeven en daarenboven deel uit maken van de actualiteit, anderzijds hebben deze mensen er niet voor gekozen in de openbaarheid te treden. In de code van de Raad voor de Journalistiek staat duidelijk vermeld dat tegenover de aantasting van het privéleven een groot maatschappelijk belang moet staan.

Het maatschappelijk belang van het publiceren van deze foto’s ontgaat me, maar sta me toe te anticiperen op uw bezwaren. “We moeten toch weten wie Els Clottemans heeft veroordeeld”, hoor ik u denken. Persoonlijk hoef ik dat niet te weten, maar ik begrijp uw standpunt. Hebben de foto’s u enig inzicht verschaft in de rationale van de jury? Ik dacht het niet. Is uw kennis verruimd als u het volgende zou lezen: “Jurylid slaapt tijdens het proces wegens slopend nachtwerk”. Ik dacht het wel.

Douglas De Coninck: “Er was blijkbaar een jurylid dat ’s nachts zijn nachtwinkel uitbaatte en overdag naar het proces kwam om te slapen en zijn boekhouding bij te werken. Alle journalisten schijnen dat te hebben geweten. Ze vertellen daar ook stoere verhalen over achteraf. Maar ik vind dit wel wezenlijke informatie om de bevolking te doen begrijpen waarom Clottemans schuldig is bevonden door de jury. Naar mijn aanvoelen ontbreekt er in de berichtgeving over het proces Clottemans een deel van “the making of”. Dat is een gemiste kans natuurlijk”. (Douglas De Coninck versloeg het proces Storme; hij heeft het proces Clottemans enkel gevolgd via de media en zijn collega’s.)

Jachtseizoen is open

Als Jef Vermassen op de barricaden gaat staan om van leer te trekken tegen de mediatisering van het proces, dan weet je dat er iets grondig mis is. Hij hekelt de “pro-Clottemans mediacampagne” die door de verdediging is gevoerd. Deze kritiek lijkt gericht aan het adres van zijn collega’s Van Aelst en Van der Straeten. Mocht je willen. Terwijl de lucht tussen Vermassen en Van Aelst is geklaard, getuige het dubbelinterviewtje en de innige omhelzing, prijkt de pers bovenaan de “most wanted” lijst.

De pers wordt eenzijdige berichtgeving verweten. De advocaat van de verdediging zou niet alleen te vaak aan het woord zijn gelaten, ook het gebrek aan “materieel bewijs” zou al te zeer zijn benadrukt. Hoor en wederhoor is nochtans één van de deontologische principes die nageleefd moeten worden. Wie duidelijk aangeeft niet te willen communiceren met de pers, moet achteraf ook niet klagen dat er geen wederhoor is toegepast. Sorry, Jef.

Dat er heel wat onterechte kritiek wordt geuit, lijkt stilaan een constante te worden. Tezelfdertijd sluit men doelbewust de ogen voor journalistieke praktijken die echt niet door de beugel kunnen. Nieuwsgaringspraktijken waar ieder zichzelf respecterend journalist zover mogelijk van weg moet hollen, (h)erkent men niet eens als een deontologisch probleem.

Grof geld

Chequeboekjournalistiek of het betalen voor informatie wordt door het gros van de journalisten sterk afgekeurd. Toch zien we dat er geen haan naar kraait wanneer Story en Het Laatste Nieuws respectievelijk 1.800 en 2.500 euro betalen voor foto’s van Els Van Doren en Marcel Somers. “Easy money” moet kroongetuige Mike Vogeleer gedacht hebben. Toen zijn zorgvuldig opgezette handeltje aan het licht kwam, was ook zijn geloofwaardigheid compleet zoek. De betrokken media kwamen er vreemd genoeg zonder kleerscheuren van af.

Paul Daenen, hoofdredacteur van Het Laatste Nieuws: “Er bestaat zoiets in de fotowereld als Sofam-tarief, wat alle kranten hanteren. Wat wij betaald hebben, is het meest gangbare tarief ter wereld”. Volgens Paul Daenen betrof het simpelweg een vergoeding voor de auteursrechten. Deze redenering raakt kant noch wal. Mike Vogeleer, die de foto’s verkocht, bezat namelijk geen auteursrechten. Paul Daenen: “Het bewijs dat we niets te verbergen hebben en dat we deontologisch te werk zijn gegaan, is dat we naar buiten hebben gebracht dat Vogeleer er vreemde praktijken op na hield”.

Rode trui

De zwarte kadertjes in Het Belang van Limburg vertelden de geïnteresseerde lezer wat er de volgende week op het programma stond in het proces Clottemans. Erg hoog soapgehalte, zegt u? Dat is wellicht de bedoeling. De tabloidisering van justitie (lees: gerechtelijk nieuws als een sappige brok presenteren) wordt gekenmerkt door serialiteit (!) en personalisering. Het meest frappante voorbeeld was de berichtgeving over de kledingstijl van Els Clottemans. Blijkbaar was de felrode trui het belangrijkste nieuwtje dat op de eerste procesdag te rapen viel.

Wie zich stoorde aan de zoektocht naar de betekenis van de rode trui en het psychoanalytisch geleuter waarmee de kranten gevuld werden, moet van zijn stoel gevallen zijn bij het lezen van onderstaande passage. “Niet langer een weinig flatterende rode blouse voor de beschuldigde. Sommige assisenvolgers hadden zich afgelopen vrijdag namelijk nogal lacherig uitgelaten over Clottemans’ keuze van outfit. Gisteren daagde de jonge vrouw dan op in een grijze wollen trui met daaronder een wit hemd met lange mouwen. Geen modeprijs waardig maar toch al een hele verbetering.”

Heus waar, dit werd gepubliceerd. Hoe durft Het Belang Van Limburg iets dergelijks te schrijven? Weten de journalisten van Het Belang dan niet dat “de menselijke waardigheid niet verder mag aangetast worden dan noodzakelijk in het maatschappelijk belang?” Deze “kwakkel” heeft geen nieuwswaarde, laat staan maatschappelijk belang. Een luwe periode op de moderedactie mag geen afbreuk doen aan de kwaliteit van het nieuws.

Jan, Piet en Poll

Het Belang van Limburg, zich van geen kwaad bewust, lanceerde prompt een poll waar lezers konden aangeven of Els Clottemans wat hen betreft schuldig is of niet. Assisenvoorzitter Jordens was not amused en betitelde de poll als “bijzonder onkies”. Hoongelach bij de andere media omdat zij – oef – niet in die valkuil waren getrapt. De Orde van Vlaamse Balies ging nog een stapje verder. De advocatuur diende bij de Raad voor de Journalistiek een klacht in tegen de krant omwille van de “wansmakelijke online poll”. Naar de uitspraak én vooral de motivatie wordt reikhalzend uitgekeken.

Zwarte kroniek

Zorgde de opiniepoll er voor dat u bijna over uw nek ging? Besef dan dat het altijd erger kan. In het Italiaanse dorpje Avetrana woedt momenteel een mediastorm van jewelste. Het onfortuinlijke dorpje wordt overspoeld door journalisten en cameraploegen, die de moord op de tiener Sarah Scazzi zo gedetailleerd mogelijk verslaan zonder een greintje fatsoen aan de dag te leggen. De moeder van het vermoorde meisje verneemt niet alleen via de media dat haar broer de moordenaar is, haar reactie op dit nieuws wordt ook nog eens live uitgezonden. Kan het verwerpelijker? In Italië is dit soort berichtgeving uitgegroeid tot een heus genre, “cronaca nera” of zwarte kroniek genoemd.

Of wat te denken van het animatiefilmpje van het Taiwanees mediabedrijf NMA, dat de parachutemoord in 55 seconden weergeeft? In het filmpje is te zien hoe Els Clottemans, uiteraard in rode trui, de draden doorknipt. De filmmakers konden niet steunen op een uitspraak of bekentenis en pleegden aldus een inbreuk op het vermoeden van onschuld. Zelfs Het Belang van Limburg merkte op dat NMA “deontologie blijkbaar niet hoog in het vaandel droeg”. Bent u nu trots op de Vlaamse gerechtsjournalistiek? Wacht het proces Ronald Janssen dan maar af.

Advertenties

Written by siljadecock

14 november 2010 bij 22:53

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: